Bài cuối: Chặn nợ bảo hiểm xã hội từ gốc, giữ trọn quyền lợi người lao động

Từ những khoản chậm đóng vài tháng đến các khoản nợ kéo dài nhiều năm, nợ bảo hiểm xã hội (BHXH) đòi hỏi một cách tiếp cận mới là phòng ngừa thay vì chỉ xử lý khi nợ đã tích tụ. Kết nối dữ liệu, cảnh báo sớm và giám sát chủ động sẽ giúp nhận diện rủi ro kịp thời, ngăn nợ phát sinh và hạn chế những khoản nợ khó thu hồi.

Hoạt động giám sát đi trước một bước, nhiều khoản nợ BHXH có thể được ngăn chặn trước khi trở thành gánh nặng khó thu hồi. Ảnh AI minh họa.

Chuyển từ xử lý nợ sang phòng ngừa từ xa

Có thể khẳng định, pháp luật về xử lý chậm đóng, trốn đóng BHXH đã từng bước được hoàn thiện với nhiều công cụ. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi còn phụ thuộc lớn vào khả năng kết nối giữa phát hiện vi phạm, đôn đốc, thanh tra, kiểm tra xử lý và bảo vệ quyền lợi người lao động. Khi khoản nợ đã kéo dài, doanh nghiệp ngừng hoạt động hoặc mất khả năng thanh toán, cơ hội thu hồi cũng giảm đáng kể.

Cơ chế phối hợp giữa cơ quan BHXH và Viện Kiểm sát nhân dân được triển khai trên cơ sở Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã mở thêm một hướng xử lý. Những kết quả bước đầu tại Hà Nội, Quảng Ninh, TP. Hồ Chí Minh cho thấy khi hồ sơ được chuyển đúng cơ quan, trách nhiệm được xác định rõ và công cụ pháp lý được kích hoạt kịp thời, nhiều doanh nghiệp đã chủ động khắc phục khoản chậm đóng.

Dù vậy, thu hồi được một khoản nợ vẫn là xử lý rủi ro sau khi vi phạm đã phát sinh. Yêu cầu cao hơn là nhận diện doanh nghiệp có dấu hiệu chậm đóng ngay từ những tháng đầu tiên, từ đó can thiệp trước khi số tiền nợ tăng lên và quyền lợi người lao động bị ảnh hưởng. Đây cũng là điểm công tác quản lý thu, kiểm tra và phân tích dữ liệu cần chuyển mạnh từ phản ứng sang chủ động phòng ngừa.

Nền tảng cho sự chuyển đổi này đã hình thành. Hệ thống dữ liệu điện tử cho phép cơ quan BHXH theo dõi quá trình tham gia, đóng BHXH của từng đơn vị và người lao động. Những biến động về số người tham gia, mức đóng, thời gian chậm đóng hoặc tình trạng thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp đều có thể trở thành tín hiệu phục vụ quản lý.

Giá trị của dữ liệu vì thế cần được phát huy mạnh hơn trong công tác quản lý, thay vì dừng ở thống kê, tổng hợp và báo cáo. Dữ liệu phải trở thành công cụ nhận diện rủi ro, giúp cơ quan quản lý sớm phát hiện những biến động bất thường, khoanh vùng doanh nghiệp cần đôn đốc, kiểm tra. Can thiệp càng sớm, nguy cơ khoản nợ tích tụ, kéo dài càng được hạn chế.

Giám sát phải đi trước một bước

Trong xử lý nợ BHXH, thời điểm can thiệp có ý nghĩa quyết định. Một doanh nghiệp còn hoạt động, còn dòng tiền và tài sản thường có khả năng khắc phục nghĩa vụ cao hơn doanh nghiệp đã ngừng hoạt động hoặc rơi vào khó khăn kéo dài. Vì vậy, giám sát sớm cần trở thành một tầng phòng vệ quan trọng, giúp cơ quan quản lý nhận diện nguy cơ trước khi khoản nợ vượt khỏi khả năng xử lý.

Ngày 3/7/2026, Đoàn giám sát chuyên đề của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về thực hiện chính sách, pháp luật BHXH giai đoạn 2021-2026 đã họp phiên thứ nhất. Hoạt động giám sát này có ý nghĩa quan trọng trong việc nhìn lại toàn diện quá trình thực thi chính sách, nhận diện nguyên nhân của những tồn tại và tìm giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý BHXH.

Phó Giám đốc BHXH Việt Nam Chu Mạnh Sinh đề nghị tăng cường giám sát tình trạng nợ đọng, chậm đóng, trốn đóng ở khối doanh nghiệp tư nhân.

Tại cuộc họp, ông Chu Mạnh Sinh, Phó Giám đốc BHXH Việt Nam, đề nghị hoạt động giám sát, khảo sát cần được thực hiện tại nhiều loại hình doanh nghiệp. Theo ông, tình trạng nợ đọng, chậm đóng, trốn đóng xảy ra nhiều ở khối doanh nghiệp tư nhân, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động và gây khó khăn cho quá trình giải quyết các chế độ BHXH.

Đề xuất này cho thấy hoạt động giám sát cần hướng sâu hơn vào những khu vực có nguy cơ phát sinh vi phạm. Đại biểu chuyên trách tại Hội đồng Dân tộc Lê Nhật Thành cũng đề nghị khảo sát tại các địa phương tập trung nhiều doanh nghiệp FDI, khu vực có đông lao động phi chính thức, tỉnh miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc mở rộng phạm vi khảo sát sẽ giúp phản ánh đầy đủ hơn những vấn đề phát sinh trong thực tế.

Ở cấp độ vĩ mô, giám sát của Quốc hội có thể giúp nhận diện những điểm nghẽn mang tính hệ thống, từ chất lượng thực thi pháp luật, mức độ phối hợp giữa các cơ quan đến hiệu quả chuyển đổi số, tình trạng nợ kéo dài và khả năng bảo vệ quyền lợi người lao động. Kết quả giám sát vì thế cần trở thành dữ liệu đầu vào quan trọng cho quá trình hoàn thiện chính sách và tổ chức thực hiện.

Cho ý kiến tại cuộc họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh yêu cầu giám sát việc chấp hành pháp luật và ban hành văn bản hướng dẫn Luật BHXH, đặc biệt đối với tình trạng chậm đóng, nợ đọng, trốn đóng. Các số liệu, nguyên nhân và giải pháp xử lý doanh nghiệp vi phạm cần được làm rõ nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân, người lao động.

Cùng với việc xử lý những vấn đề trước mắt, quản lý quỹ BHXH cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn. Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá toàn diện hoạt động quản lý, sử dụng quỹ, mức độ an toàn, bền vững, hiệu quả đầu tư và khả năng cân đối thu – chi trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Đây cũng là lý do việc phòng ngừa nợ cần được xem như một phần của yêu cầu bảo đảm an toàn quỹ.

Liên thông dữ liệu để nhận diện rủi ro

Nếu giám sát giúp xác định những khu vực có nguy cơ cao, dữ liệu liên thông sẽ giúp phát hiện cụ thể rủi ro đang xuất hiện ở đâu và vào thời điểm nào. Đây là mắt xích quan trọng để chuyển từ quản lý dựa nhiều vào kiểm tra sau vi phạm sang quản trị rủi ro theo hướng chủ động.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng, cho rằng cần rà soát kỹ các chế tài, đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong quản lý, thu BHXH. Theo bà, có thể nghiên cứu cơ chế xử lý doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ BHXH theo hướng tương đồng với vi phạm nghĩa vụ thuế, gắn với yêu cầu tăng cường liên thông dữ liệu giữa các cơ quan.

Theo đề xuất này, dữ liệu của cơ quan BHXH cần được kết nối, chia sẻ hiệu quả với cơ quan thuế, ngân hàng, Công an và các ngành liên quan. Khi dữ liệu còn phân tán, hoạt động kiểm tra, giám sát phụ thuộc nhiều vào phương thức thủ công, tốn nguồn lực và khó phát hiện đầy đủ các biến động bất thường. Làm sạch, chuẩn hóa và liên thông dữ liệu vì thế là điều kiện cần thiết để hình thành cơ chế cảnh báo sớm.

Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng Nguyễn Thị Việt Nga đề xuất đẩy mạnh kết nói dữ liệu để xử lý nợ BHXH từ sớm.

Khi các nguồn dữ liệu được kết nối, mỗi biến động bất thường của doanh nghiệp đều có thể trở thành tín hiệu cần theo dõi. Việc giảm mạnh số lao động, thay đổi đột ngột tiền đóng, kéo dài thời gian chậm đóng hoặc xuất hiện những dấu hiệu bất thường về tình hình hoạt động có thể được đưa vào hệ thống phân tích rủi ro. Qua đối chiếu nhiều nguồn thông tin, cơ quan chức năng có thêm căn cứ để xác định doanh nghiệp cần được cảnh báo, đôn đốc hoặc kiểm tra.

Đây cũng là điểm giao giữa chuyển đổi số và hiệu quả thực thi chính sách. Một hệ thống dữ liệu sạch, đầy đủ và được cập nhật kịp thời có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện những tín hiệu mà phương thức kiểm tra truyền thống dễ bỏ sót. Quan trọng hơn, cảnh báo sớm tạo điều kiện can thiệp khi doanh nghiệp vẫn còn khả năng khắc phục nghĩa vụ, qua đó hạn chế nguy cơ nợ kéo dài và khó thu hồi.

Cùng với liên thông dữ liệu, bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng cần nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ và tiếp tục hoàn thiện chế tài. Quy định phải đủ sức răn đe để doanh nghiệp thực hiện nghiêm nghĩa vụ BHXH, BHYT; hoạt động tuyên truyền cần giúp người sử dụng lao động hiểu đầy đủ trách nhiệm. Đồng thời, công tác giám sát cơ quan BHXH và năng lực, thẩm quyền của lực lượng kiểm tra cũng cần được củng cố.

Thực tế cho thấy, việc chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu đang bước đầu đem lại những kết quả đáng chú ý. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn hệ thống BHXH Việt Nam ban hành quyết định kiểm tra tại 3.618 đơn vị, giảm 23% so với cùng kỳ năm 2025. Số tiền chậm đóng, trốn đóng được thu hồi trong thời gian kiểm tra đạt 130,4/193,3 tỷ đồng, tương đương 67,4%.

Công tác Kiểm tra của BHXH Việt Nam đạt nhiều kết quả tích cực. Ảnh minh họa thiết kế bởi AI.

Đáng chú ý, hiệu quả của phương thức quản lý dựa trên dữ liệu còn được thể hiện qua hoạt động kiểm tra từ xa. Vừa qua, BHXH Việt Nam đã kiểm tra từ xa 8 doanh nghiệp nợ BHXH, BHYT trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, với tổng số tiền nợ hơn 4,4 tỷ đồng. Sau kiểm tra, 6 doanh nghiệp đã truy nộp toàn bộ số nợ hơn 3 tỷ đồng; 3 doanh nghiệp bị xử phạt với tổng số tiền 16 triệu đồng.

Những kết quả này cho thấy kiểm tra từ xa có thể trở thành một công cụ hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý thu, nhất là trong bối cảnh số lượng doanh nghiệp và người tham gia BHXH ngày càng lớn. Thay vì dàn trải nguồn lực hoặc chờ đến khi khoản nợ phát sinh ở mức cao mới tiến hành kiểm tra, cơ quan BHXH có thể sử dụng dữ liệu để khoanh vùng doanh nghiệp có nguy cơ, đánh giá mức độ rủi ro và lựa chọn phương thức can thiệp phù hợp.

Về lâu dài, khi dữ liệu được kết nối đồng bộ, công tác quản lý thu BHXH có thể chuyển từ thế bị động sang chủ động theo hướng phát hiện sớm thay vì xử lý muộn, phân loại rủi ro thay vì kiểm tra dàn trải, và can thiệp đúng thời điểm thay vì chờ vi phạm kéo dài. Đây là sự thay đổi trong phương thức quản trị, hướng tới nâng cao hiệu quả thu, giảm nợ đọng và bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người lao động.

Chặn từng khoản nợ ngay từ điểm khởi đầu

Cùng với quá trình hoàn thiện pháp luật, công tác quản lý nhà nước về BHXH thời gian qua tiếp tục được tăng cường. Bộ Tài chính đã chỉ đạo BHXH Việt Nam triển khai nhiều giải pháp nhằm hạn chế tình trạng chậm đóng, trốn đóng, tăng cường đôn đốc thu và kiểm tra việc thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp. Những chuyển biến trong tỷ lệ chậm đóng phần nào phản ánh hiệu quả của các giải pháp này.

Năm 2021, số tiền chậm đóng BHXH chiếm 3,05% tổng số phải thu. Đến năm 2025, tỷ lệ này giảm xuống còn 2,54%, mức thấp nhất từ trước đến nay. Mức giảm 0,51 điểm phần trăm cho thấy công tác quản lý, đôn đốc và thu hồi đã có chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, phía sau kết quả đó vẫn là yêu cầu tiếp tục thu hẹp những khoảng trống có thể khiến nghĩa vụ BHXH bị kéo dài.

Công tác quản lý, đôn đốc và thu hồi nợ BHXH đã có chuyển biến tích cực. Ảnh minh họa bởi AI.

Bài toán quản lý vì thế cần chuyển mạnh từ câu hỏi “thu hồi được bao nhiêu nợ” sang “làm thế nào để nợ không phát sinh hoặc không kéo dài”. Khi doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường được nhận diện từ sớm, cơ quan quản lý có thể đôn đốc và can thiệp trước khi khoản nợ trở nên nghiêm trọng. Việc kết nối dữ liệu về BHXH, thuế, lao động cùng các nguồn thông tin liên quan cũng tạo thêm lớp kiểm chứng, giúp giảm sự phụ thuộc vào hồ sơ do từng doanh nghiệp cung cấp.

Song song với cảnh báo sớm, chế tài cần được đặt trong một cơ chế thực thi nhanh, rõ và nhất quán. Quy định dù chặt chẽ vẫn khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu vi phạm được phát hiện muộn hoặc quá trình xử lý kéo dài. Ngược lại, khi dữ liệu giúp phát hiện sớm, lực lượng kiểm tra có đủ năng lực và chế tài được áp dụng kịp thời, doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc kỹ hơn trước hành vi chậm đóng, trốn đóng.

Nhìn từ những kết quả bước đầu, quản lý BHXH đang đứng trước cơ hội chuyển đổi từ phương thức xử lý sự vụ sang quản trị rủi ro. Thu hồi nợ vẫn cần thiết, song đó cần là tuyến xử lý sau cùng. Tuyến phòng vệ đầu tiên phải là dữ liệu, cảnh báo sớm, giám sát thường xuyên và can thiệp kịp thời. Càng phát hiện sớm, khả năng bảo toàn nguồn thu và quyền lợi của người lao động càng lớn.

Sau cùng, hiệu quả của chính sách BHXH phụ thuộc vào khả năng đưa các quy định vào thực tiễn. Chế tài tạo sức răn đe, giám sát và thanh tra, kiểm tra bảo đảm kỷ cương, dữ liệu liên thông giúp nhận diện rủi ro từ sớm. Khi ba mắt xích này vận hành đồng bộ, quản lý nợ BHXH có thể chuyển từ chạy theo xử lý hậu quả sang chủ động ngăn ngừa vi phạm. Đó cũng là cách bền vững hơn để chặn nợ từ gốc, bảo vệ quỹ BHXH và giữ trọn quyền lợi an sinh của người lao động.

Source link